Czym grozi kryzys przemysłu stalowego w UE
Dziś jednak coraz więcej sygnałów wskazuje na to, że kryzys przemysłu stalowego w UE staje się faktem. W ciągu ostatnich lat produkcja stali na Starym Kontynencie systematycznie maleje. Zgodnie z danymi World Steel Association, w 2023 roku Unia Europejska wyprodukowała o ponad 10% mniej stali surowej niż w roku 2019. To oznacza niepokojący trend.
Tymczasem konkurencja nie śpi. Produkcja przesuwa się do Azji, Turcji czy Ameryki Południowej – tam, gdzie energia i surowce są tańsze, a wymagania środowiskowe znacznie łagodniejsze. Jak ostrzega Przemysław Sztuczkowski, prezes Cognoru:
„Bezkrytyczne dociskanie klimatycznej śruby powoduje utratę przemysłu”.
Z drugiej strony, europejscy producenci ponoszą wysokie koszty transformacji energetycznej i inwestycji w niskoemisyjne technologie. Muszą również dostosowywać się do restrykcyjnych przepisów i niestabilnego otoczenia prawnego. Wszystko to razem tworzy mieszankę wyzwań, które – jeśli pozostaną bez odpowiedzi – mogą trwale zdegradować potencjał przemysłowy Europy.
Dlatego pytanie, czy UE doprowadziła do erozji własnej bazy przemysłowej, nie jest przesadzone. Jest to pytanie, które coraz częściej zadają sobie przedstawiciele branży, ekonomiści, a także politycy. I – co najważniejsze – to pytanie, na które odpowiedź będzie miała kluczowe znaczenie dla przyszłości całego kontynentu.
Czy rzeczywiście mamy do czynienia z kryzysem?
Na pierwszy rzut oka: tak. Produkcja stali w UE maleje. W 2023 roku, według danych World Steel Association, Unia Europejska wyprodukowała o ponad 10% mniej stali surowej niż w 2019 roku. Przemysł przenosi się tam, gdzie jest taniej – do Azji, Turcji, Ameryki Południowej. Ale nie wszystko jest czarno-białe. Transformacja energetyczna, zmiany technologiczne i konieczność ograniczania emisji – to procesy, które dotyczą całego świata. Kryzys to często moment przejściowy. Pytanie brzmi: czy Europa potrafi odpowiednio na niego zareagować?
Dlaczego stal ma znaczenie strategiczne
Przemysł stalowy stanowi fundament nowoczesnej gospodarki. Z jego wyrobów powstają drogi, mosty, samochody, a także infrastruktura energetyczna i wojskowa. Dlatego nie sposób przecenić jego znaczenia dla bezpieczeństwa gospodarczego i militarnego.
Jak zauważył Przemysław Sztuczkowski, w jednym z wywiadów:
„Donald Trump powiedział w 2018 roku: 'Jeśli nie masz stali, nie masz kraju’. I trudno się z tym nie zgodzić”.
Warto podkreślić, że stal to surowiec niezbędny dla gospodarek prowadzących transformację – zwłaszcza energetyczną. Bez stali nie powstaną turbiny wiatrowe, nie zbudujemy nowoczesnych linii kolejowych, ani infrastruktury przesyłowej dla energii odnawialnej.
Co więcej, stal odgrywa kluczową rolę w przemyśle obronnym. W obliczu rosnących napięć geopolitycznych i wojny w Ukrainie, konieczność utrzymania własnego potencjału produkcyjnego w tym zakresie staje się oczywista. Dlatego kryzys przemysłu stalowego w UE nie może być analizowany jedynie z perspektywy gospodarczej – to również kwestia suwerenności strategicznej.
Głos z branży – Przemysław Sztuczkowski o przeregulowaniu i inwestycjach
Prezes Cognoru nie przebiera w słowach, ale mówi rzeczowo. Nie tylko polska, ale i europejska gospodarka jest dziś przeregulowana. Nie jesteśmy w stanie się dalej rozwijać – urzędnicy z Brukseli wciąż dokładają kolejne regulacje. Zwraca również uwagę, że „Zmiany legislacyjne, podatkowe czy wysokości oprocentowania bankowego potrafią zniweczyć opłacalność inwestycji, zanim jeszcze nowy zakład czy nowa linia produkcyjna zacznie pracować”.
Jako przykład podał nową walcownię Cognoru w Siemianowicach Śląskich – projekt warty 800 mln zł. Proces decyzyjny rozpoczął się już w 2018 roku, ale budowa ruszyła dopiero pięć lat później. Inwestor musi dziś mieć bardzo dużo cierpliwości.
Przemysł stalowy – jak zaznacza – wymaga długoterminowego planowania, stabilnych regulacji i współpracy z administracją. Tymczasem rzeczywistość wygląda inaczej.
„Urzędnicy tworzą regulacje wygodne dla siebie, bez rzeczywistych konsultacji z biznesem, więc my nie mamy na to żadnego wpływu. Nie mamy możliwości porozmawiać o tych pomysłach z ich autorami, wyjaśnić, jak działa przedsiębiorstwo i jaki wpływ na jego działanie wywierają konkretne regulacje” – tłumaczy Sztuczkowski.
Dodaje też, że każda zmiana rządu zamiast upraszczać system podatkowy, prowadzi do jego dalszego rozrostu. „Powinniśmy myśleć o jego uproszczeniu, tymczasem każda zmiana rządów prowadzi do jego kolejnego rozrostu” – ocenił.
To nie tylko polska bolączka. Zdaniem Sztuczkowskiego, problem dotyczy całej Europy. Brakuje strategii ponadkadencyjnej, długofalowej polityki przemysłowej.
„Brak nam jakiejś części przepisów, która byłaby podstawą i której nie zmienia każda zmiana ekipy rządzącej” – zauważa.
A bez stabilizacji legislacyjnej – przekonuje – trudno oczekiwać, że przedsiębiorcy będą podejmować ryzykowne, wieloletnie inwestycje.
Zielony Ład i konkurencyjność przemysłu
Zielony Ład: wizja kontra rzeczywistość
W centrum debaty znajduje się oczywiście Zielony Ład. Jest to pakiet strategicznych inicjatyw politycznych ogłoszony przez Komisję Europejską w 2019 roku, którego celem jest osiągnięcie neutralności klimatycznej w Europie do 2050 roku. Obejmuje on szereg reform – od systemu handlu emisjami (ETS), przez zakaz sprzedaży samochodów spalinowych po 2035 roku, po CBAM – mechanizm dostosowywania cen na granicach z uwzględnieniem emisji CO₂.
Choć cele klimatyczne same w sobie są ambitne i potrzebne, to sposób ich wdrażania budzi wiele kontrowersji. Dla przemysłu stalowego – sektora energochłonnego i kapitałochłonnego – transformacja oznacza ogromne koszty: inwestycje w niskoemisyjne technologie, wyższe ceny energii i obowiązek zakupu uprawnień do emisji.
W efekcie produkcja w Europie staje się mniej konkurencyjna, co sprzyja relokacji przemysłu poza granice UE. Tam, gdzie nie obowiązują równie surowe normy środowiskowe, koszty są niższe, a państwa często wspierają swój eksport subsydiami.
Zielony Ład, mimo szczytnych intencji, zdaniem wielu przedstawicieli przemysłu został zaprojektowany bez dostatecznego uwzględnienia wpływu regulacji na sektor produkcyjny. To sprawia, że jego realizacja – bez mechanizmów kompensacyjnych – przyczynia się do kryzysu przemysłu stalowego w UE.
Konsekwencje dla unijnego przemysłu
Efekt tej polityki jest zdaniem wielu ekspertów odwrotny do zamierzonego. Emisje nie znikają – są jedynie przenoszone do innych krajów, w których standardy środowiskowe są znacznie niższe. Produkcja przemysłowa nie zanika globalnie, lecz zmienia lokalizację, co podważa sens ograniczeń wdrażanych wyłącznie w UE.
Dla europejskich zakładów przemysłowych oznacza to rosnącą presję kosztową. Przedsiębiorstwa muszą ponosić coraz wyższe opłaty za emisje CO₂, rosnące ceny energii oraz koszty dostosowania się do rygorystycznych norm środowiskowych. Dodatkowo, każde opóźnienie w dostępie do nowoczesnych źródeł energii czy brak jasnych regulacji dla inwestycji w odnawialne źródła może pogłębiać problemy konkurencyjności.
W rezultacie coraz więcej firm przemysłowych ogranicza inwestycje lub rozważa przeniesienie produkcji poza Unię Europejską. To może prowadzić do dalszego pogłębiania się kryzysu przemysłu stalowego w UE i osłabienia strategicznych gałęzi europejskiej gospodarki.
„Bezkrytyczne dociskanie klimatycznej śruby powoduje utratę przemysłu” – podkreśla prezes Cognoru. To nie tylko opinia jednego przedsiębiorcy, ale głos szerokiego środowiska przemysłowego, które coraz częściej alarmuje o utracie konkurencyjności na rynku globalnym.
Nierównowaga na rynku globalnym
Tymczasem konkurenci z Indii, Turcji czy Chin nadal mogą produkować stal znacznie taniej. W tych krajach nie obowiązują tak surowe regulacje środowiskowe, a przedsiębiorstwa często otrzymują bezpośrednie wsparcie od państwa – w postaci subsydiów, niższych cen energii czy zwrotów VAT dla eksporterów. Dodatkowo, w niektórych przypadkach obowiązują lokalne zakazy eksportu złomu, co pozwala na utrzymanie stabilnych i korzystnych cen surowców na rynku wewnętrznym.
W rezultacie europejscy producenci, obciążeni dodatkowymi kosztami związanymi z transformacją energetyczną, nie są w stanie konkurować cenowo. Import tańszych wyrobów stalowych zalewa rynek unijny, co uderza w lokalne zakłady i zniechęca do nowych inwestycji. W dłuższej perspektywie może to prowadzić do dalszego ograniczenia produkcji i utraty miejsc pracy w sektorze.
To stawia poważne pytanie o realną skuteczność Zielonego Ładu w obecnej formie – i jego wpływ na kryzys przemysłu stalowego w UE. Jeśli europejskie firmy mają pozostać konkurencyjne, potrzebują nie tylko wsparcia, ale też ochrony przed nieuczciwą konkurencją z zewnątrz.
Wyzwania dla europejskiego hutnictwa – gdzie tkwią największe bariery?
Koszty energii i dostęp do surowców
Przemysł stalowy to branża wyjątkowo energochłonna. Koszty prądu mają bezpośredni i nieproporcjonalny wpływ na opłacalność produkcji, szczególnie przy wykorzystywaniu pieców łukowych. Dlatego dostęp do tańszych, stabilnych źródeł energii jest dla hut kluczowy, a ich brak może zaważyć na decyzjach inwestycyjnych.
Sztuczkowski od lat postuluje uproszczenia w prawie energetycznym, szczególnie w kontekście przemysłów energochłonnych. Jedną z jego najważniejszych propozycji jest umożliwienie tworzenia tzw. linii bezpośrednich. Chodzi o to, by zakład przemysłowy mógł korzystać z własnej instalacji OZE – np. farmy wiatrowej lub fotowoltaicznej – bez konieczności przesyłania energii przez sieć krajową.
Dziś takie rozwiązanie jest w praktyce niemożliwe do wdrożenia z powodu przepisów nakładających obowiązek wprowadzania energii do ogólnego systemu. Skutkuje to wysokimi opłatami przesyłowymi i dodatkowymi kosztami, które niwelują korzyści z inwestycji w OZE. Jak zaznacza Sztuczkowski, przemysł energochłonny zamiast mieć priorytetowy dostęp do czystej energii, często staje się jej zakładnikiem.
Bez zmian w tym obszarze trudno będzie mówić o konkurencyjnej i zrównoważonej transformacji przemysłu w Unii Europejskiej. Problem ten jest szczególnie istotny w kontekście kryzysu przemysłu stalowego w UE, gdzie koszty energii pozostają jednym z głównych czynników osłabiających pozycję europejskich producentów.
Konkurencja spoza UE i nierówne warunki gry
Europejskie huty muszą rywalizować z producentami z krajów, które nie ponoszą podobnych kosztów. W Indiach, Chinach czy Turcji nie obowiązują limity emisji CO₂, a eksport bywa wspierany przez państwowe subsydia, dopłaty do energii lub zwroty podatkowe. Dzięki temu przedsiębiorstwa z tych krajów mogą oferować stal po niższych cenach, wypierając z rynku europejskich producentów.
Sytuację pogarsza brak mechanizmów chroniących unijny rynek przed nieuczciwą konkurencją. Choć Komisja Europejska wdraża stopniowo instrumenty takie jak CBAM, ich skuteczność będzie widoczna dopiero po kilku latach.
Jednym z najpilniejszych tematów – wskazywanym również przez przedstawicieli branży – jest zabezpieczenie rynku złomu. W Unii Europejskiej złom staje się kluczowym surowcem dla pieców elektrycznych, które zastępują tradycyjne technologie wielkopiecowe. Już teraz ok. 1,5–2,5 mln ton złomu rocznie opuszcza Polskę, trafiając m.in. do Azji i Turcji.
Obecnie mamy nadwyżki, ale jeśli cały przemysł przejdzie na piece łukowe, sytuacja może się diametralnie zmienić. Powstanie deficyt, a wtedy złomu po prostu zabraknie – zarówno dla dużych hut, jak i mniejszych zakładów. W takich warunkach przemysł stalowy nie będzie mógł się rozwijać, a kryzys przemysłu stalowego w UE może się jeszcze pogłębić. Dlatego już dziś potrzebna jest spójna strategia surowcowa, która zabezpieczy interesy europejskiej produkcji i ograniczy eksport kluczowych zasobów poza Wspólnotę.
Transformacja technologiczna i rola hut wielkopiecowych
Przemysł metalurgiczny w Europie zmierza w stronę dekarbonizacji. W teorii oznacza to stopniowe odejście od technologii wielkopiecowych na rzecz pieców łukowych zasilanych złomem i energią elektryczną. To jednak proces złożony, kosztowny i rozciągnięty w czasie, który wymaga ogromnych nakładów inwestycyjnych oraz szeroko zakrojonych reform legislacyjnych i infrastrukturalnych.
Cykl inwestycyjny w hutnictwie trwa od 5 do nawet 10 lat, a koszty jednej instalacji mogą sięgać setek milionów euro. Budowa nowoczesnych pieców, zakup infrastruktury OZE, szkolenie pracowników, przebudowa procesów logistycznych i dostosowanie do nowych norm środowiskowych – wszystko to wymaga długofalowego planowania oraz stabilnego otoczenia regulacyjnego. Tego niestety wciąż brakuje.
Nie wszystko da się przyspieszyć jednym rozporządzeniem, dlatego konieczne jest realistyczne podejście do planowania transformacji. Co więcej, huty wielkopiecowe – choć postrzegane jako bardziej emisyjne – wciąż odgrywają istotną rolę. Szczególnie ważne są z punktu widzenia bezpieczeństwa przemysłowego, militarnego oraz produkcji wysokogatunkowej stali, która nie zawsze może zostać zastąpiona produktami z pieców łukowych.
Nieprzypadkowo Przemysław Sztuczkowski przypomina słowa Donalda Trumpa: „Jeśli nie masz stali, nie masz kraju”. To nie tylko hasło polityczne, ale odzwierciedlenie strategicznego znaczenia tej branży dla każdej nowoczesnej gospodarki – i kolejny sygnał, że kryzys przemysłu stalowego w UE to nie tylko temat ekonomiczny, ale również geopolityczny.
Jakie działania mogą ustabilizować sytuację?
Deregulacja i uproszczenie przepisów
„Przeregulowany jest każdy aspekt gospodarki” – mówi Sztuczkowski. Jednym z powtarzających się postulatów branży jest uproszczenie systemu podatkowego i legislacyjnego. Obecnie nawet drobne błędy formalne mogą prowadzić do kar, a procesy inwestycyjne trwają latami, co skutecznie zniechęca przedsiębiorców do podejmowania nowych inicjatyw. Wymogi dokumentacyjne i zmienność przepisów powodują, że planowanie jakiejkolwiek inwestycji staje się procesem nie tylko kosztownym, ale również obarczonym wysokim ryzykiem niepowodzenia.
W opinii wielu liderów przemysłu konieczne jest stworzenie stabilnych, przewidywalnych i spójnych ram prawnych. Chodzi o to, by inwestorzy mogli planować działania z kilkuletnim wyprzedzeniem bez obawy, że zmiana rządu czy regulacji całkowicie zmieni warunki gry. Szczególnie w branżach kapitałochłonnych, takich jak hutnictwo, długoterminowa perspektywa ma kluczowe znaczenie dla zachowania konkurencyjności i podejmowania ryzyka inwestycyjnego.
Strategia dla rynku złomu
W dobie transformacji energetycznej i dekarbonizacji, złom stalowy staje się strategicznym surowcem. Jest on kluczowy dla realizacji celów klimatycznych, ponieważ jego wykorzystanie w piecach łukowych znacząco ogranicza emisje w porównaniu do tradycyjnych technologii wielkopiecowych.
Dlatego konieczne jest wdrożenie rozsądnej polityki eksportowej. W Chinach, Indiach, Rosji czy Białorusi obowiązuje całkowity zakaz eksportu złomu stalowego – kraje te zabezpieczają swój przemysł przed deficytem surowca. Tymczasem w UE wciąż brakuje spójnej polityki w tym zakresie, co powoduje, że znaczne ilości złomu – nawet 2,5 mln ton rocznie tylko z Polski – trafiają do krajów trzecich, m.in. do Turcji czy Azji.
W sytuacji, gdy Europa planuje całkowite przejście na produkcję stali metodą elektryczną, popyt na złom gwałtownie wzrośnie. Brak kontroli nad jego eksportem może doprowadzić do niedoboru surowca i uzależnienia przemysłu od importu. To nie tylko zagrożenie dla ciągłości produkcji, ale także dla konkurencyjności cenowej europejskich hut. Europa powinna rozważyć podobne kroki jak inne regiony – wprowadzenie limitów eksportowych, systemu monitorowania przepływu złomu lub nawet czasowych ograniczeń, aby zabezpieczyć potrzeby własnego przemysłu i przeciwdziałać dalszemu pogłębianiu się kryzysu przemysłu stalowego w UE.
Współpraca między biznesem a administracją
„Nic o nas bez nas, czyli nic o energetyce bez energetyki, nic o biznesie, bez biznesu i tak dalej. Nowe regulacje trzeba tworzyć na podstawie rzeczywistych konsultacji. W praktyce natomiast konsultacje są często iluzoryczne, a wiele regulacji, zwłaszcza związanych z wprowadzeniem nowych opłat czy podatków, po prostu się narzuca” – mówi Przemysław Sztuczkowski, wskazując na fundamentalny problem w relacjach biznes–administracja.
To jeden z kluczowych postulatów środowisk przemysłowych: zwiększenie udziału przedsiębiorców w procesie legislacyjnym. Firmy chcą nie tylko być informowane o planowanych zmianach, ale także aktywnie uczestniczyć w ich tworzeniu. Przemysł postuluje nie tylko formalne, ale rzeczywiste konsultacje społeczne – takie, które uwzględniają głos ekspertów branżowych i uwidaczniają ich doświadczenie operacyjne.
Zdaniem przedstawicieli sektora hutniczego, brak takiej współpracy skutkuje tworzeniem prawa, które w oderwaniu od realiów produkcji staje się barierą rozwoju. Przedsiębiorcy chcą być partnerem w tworzeniu prawa, a nie jego biernym adresatem – i to jest klucz do bardziej stabilnej i sprawiedliwej polityki przemysłowej, która może realnie zatrzymać kryzys przemysłu stalowego w UE.
Czy przemysł stalowy ma przyszłość w Europie?
To pytanie, które zadaje sobie dziś wielu liderów branży. Czy przemysł stalowy ma przyszłość w Europie? Odpowiedź nie jest jednoznaczna, ale z pewnością nie jest też wyłącznie pesymistyczna.
Z jednej strony mamy ogromne wyzwania – rosnące koszty energii, niestabilne otoczenie regulacyjne, import taniej stali z krajów trzecich oraz konieczność spełnienia ambitnych celów klimatycznych. Z drugiej – Europa wciąż dysponuje potężnym potencjałem: zaawansowaną technologią, wysoko wykwalifikowaną kadrą i infrastrukturą przemysłową, której inne regiony mogą tylko zazdrościć.
Aby jednak ten potencjał wykorzystać, konieczne jest wdrożenie mądrej, realistycznej i długoterminowej strategii przemysłowej. Potrzebujemy stabilnych przepisów, dostępu do energii, inwestycji w nowe technologie i sprawiedliwych warunków konkurencji. Tylko wtedy możliwe będzie zahamowanie lub odwrócenie kryzysu przemysłu stalowego w UE.
Na zakończenie – kryzys nie musi oznaczać końca. Może być impulsem do głębokich reform, które przyniosą korzyści w długim okresie. To od decyzji podejmowanych dziś zależy, czy europejskie hutnictwo przekształci się w nowoczesny, zrównoważony sektor przyszłości – czy też stanie się ofiarą własnych ambicji i niespójnej polityki.
